VISOKO OBRAZOVANJE U SRBIJI NA PUTU KA EVROPI – ČETIRI GODINE KASNIJE, AAOM, Beograd, 2005.
I. STUDENT KAO SUBJEKT
„Studenti su, po ideji, samostalni, samoodgovorni mislioci koji kritički slede svoje nastavnike.“ [1] Karl Jaspers, istaknuti filozof egzistencije i jedan od ideologa reforme univerziteta u Nemačkoj nakon sloma nacizma 1945. godine, ovim rečima je definisao studenta kao subjekta u nastavnom procesu. S druge strane, isticao je da nekritička pasivnost studenata predstavlja jednu od najvećih prepreka produktivnosti univerziteta. Vremenom, ovo gledište je postalo opšte prihvaćeno u obrazovnim institucijama na tlu Evrope.
Nakon više decenija sazrevanja principa visokog obrazovanja, određujući smernice Bolonjskog procesa, evropski ministri zaduženi za oblast obrazovanja prepoznali su studente ne samo kao aktivne učesnike u nastavi, već i u upravljanju visokoškolskom ustanovom. U Pragu 2001. godine „Ministri potvrđuju da bi studenti trebalo da učestvuju u i utiču na organizaciju i sadržaj obrazovanja na univerzitetima i visokoškolskim ustanovama.“ [2]
Dve godine kasnije, na konferenciji u Berlinu, ministri prihvataju zahtev Srbije i Crne Gore da pristupe razvijanju i implementaciji Bolonjskog procesa. U istom dokumentu „Ministri zapažaju konstruktivno učešće studentskih organizacija u Bolonjskom procesu i ističu neophodnost da se studenti trajno uključe i to u ranoj fazi u dalje aktivnosti. Studenti su puni partneri u upravljanju u visokom obrazovanju.“ [3]
U Srbiji vlada pluralizam studentskih organizacija koje se, između ostalog, bave: unapređenjem naučno-istraživačkog rada i nastave, promocijom studentske naučne produkcije, vannastavnom edukacijom studenata, reformom obrazovanja, podizanjem studentskog standarda, sportskim aktivnostima, te obogaćenjem kulturnog života svog okruženja. „Slobodna utakmica“ ovih organizacija uslovila je visok nivo kompetitivnosti koji je postao osnova za stalni uspon njihove kompetentnosti u oblastima svog delovanja. Imajući za cilj ostvarivanje ideala punopravnog partnerstva u organizaciji i koncipiranju obrazovanja na visokoškolskim ustanovama (VŠU), studenti su pokazali visok stepen spremnosti da se uhvate u koštac i sa najdelikatnijim aspektima reforme visokog obrazovanja.
U ovom radu će ukratko biti predstavljena delatnost i učinak studenata koji rade na unapređenju domaćeg prostora visokog obrazovanja u smislu implementacije Bolonjskog procesa, na primeru Saveza studenata Beograda.
II OSNOVNA DELATNOST SAVEZA STUDENATA BEOGRADA
Savez studenata Beograda (SSB) u saradnji sa drugim studentskim organizacijama, prihvatajući odgovornost zastupanja studenata i nastojeći da unapredi učešće studenata u usavršavanju domaćeg prostora visokog obrazovanja, kao svoju osnovnu delatnost obavlja:
1) definisanje interesa studenata i odnos prema reformi;
2) analiziranje postojećeg stanja poštovanja prava i interesa studenata;
3) pružanje zaštite prava i interesa studenata i podsticanje reforme.
1) Definisanje interesa studenata i odnos prema reformi
Da bi angažman studentskih predstavnika bio ostvarivan u međusobnom sadejstvu na delotvoran i efikasan način, aktivisti SSB-a nastojali su da jasno definišu interese studenata koji se odnose na sledeće:
- adekvatno ostvarivanje prava studenata utvrđenih postojećim zakonom i opštim aktima VŠU;
- obezbeđivanje učešća studenata u koncipiranju agende reforme visokog obrazovanja i njene implementacije;
- učestvovanje u izradi novih zakonskih propisa iz oblasti visokog obrazovanja i studentskog organizovanja;
- obezbeđivanje poboljšanja kvaliteta nastave, uslova za rad i utvrđivanje odgovarajućeg načina ispitivanja studenata;
- zaštitu socijalnog standarda i unapređenje opšteg položaja studenata;
- nezavisnost i efektivnost učešća studenata u radu organa upravljanja i stručnih organa VŠU, odnosno obezbeđivanje transparentnosti njihovog rada;
- učešće studenata u institucionalnom vrednovanju kvaliteta nastave i upravljanja, kao i u procesu akreditacije VŠU.
2) Analiziranje postojećeg stanja
Da bi se na relevantan način definisali i zastupali interesi studenta, SSB je vršio analize postojećeg stanja poštovanja prava studenata i tretmana studentskih predstavnika na VŠU, zatim stepena upućenosti u principe reforme visokog obrazovanja, kao i mišljenja studentske populacije o kvalitetu nastave i uslovima studiranja.
Ova istraživanja vršena su, između ostalog, putem anketa obavljenih 2002. i 2003. godine na nivou Univerziteta u Beogradu kojima je pozicionirano javno mnenje studenata o korupciji i kvalitetu nastave na fakultetima. Takođe, posredstvom saveza studenata na fakultetima Univerziteta u Beogradu oformljeni su timovi koje rade na pozicioniranju stepena poštovanja principa studentske participacije u nastavi i upravljanju na VŠU.
U postupku izrade novog zakona kojim se uređuje oblast visokog obrazovanja i studentskog organizovanja oformljena je studentska radna grupa koja vrši uporednu analizu razmatranih pravnih rešenja u radnim verzijama teksta sa prethodnim zakonima iz ove oblasti, kao i sa odnosnim zakonima stranih zemalja.
3) Zaštita prava i interesa studenata i podsticanje reforme
Zaštitu prava i zastupanje interesa studenata SSB obavlja na tri nivoa, a to su:
a) nacionalni nivo;
b) nivo Univerziteta u Beogradu;
c) nivo fakulteta Univerziteta, odnosno viših škola.
a) Na nacionalnom nivou SSB je do sada zastupao interese studenata i učestvovao u definisanju njihovih prava na sledeći način:
- učešćem u radu studentske radne grupe za izradu Prednacrta Zakona o studentskom organizovanju, zajedno sa predstavnicima Studentske unije i Veća studenata prodekana Univerziteta u Beogradu;
- učešćem u radu studentske radne grupe za Zakon o visokom obrazovanju, zajedno sa predstavnicima Studentske unije i Veća studenata prodekana Univerziteta u Beogradu, koja je svoje komentare i predloge slala Radnoj grupi Republičkog saveta za razvoj univerzitetskog obrazovanja;
- učešćem u radu studentske radne grupe zajedno sa predstavnicima Studentske unije, koja je sačinila komentare na Prednacrt Zakona o visokom obrazovanju Univerziteta u Beogradu;
- učešćem u radu Komisije za praćenje implementacije Bolonjskog procesa;
- redovnom komunikacijom sa resornim ministarstvom.
b) Na nivou Univerziteta u Beogradu SSB zastupa prava i interese studenata, odnosno učestvuje u razvijanju i implementaciji reformskih rešenja na sledeći način:
- učešćem u radu Saveta Univerziteta i njegovim telima;
- praćenjem rada Nastavno-naučnog veća Univerziteta;
- učešćem u izborima za studenta prorektora predlaganjem svog kandidata Nastavno-naučnom veću Univerziteta;
- praćenjem rada Veća studenata prodekana Univerziteta i učešćem u radu pojedinih njegovih tela;
- redovnom komunikacijom sa Rektoratom.
c) Na nivou fakulteta u sklopu Univerziteta, odnosno na nivou viših škola u Beogradu, SSB zastupa interese i prava studenata posredstvom svojih organizacija članica:
- obukom studenata o suštini i principima reforme visokog obrazovanja;
- obukom studentskih predstavnika o principima rada fakulteta/univerziteta i viših škola;
- sinhronizovanjem rada lokalnih saveza studenata;
- učešćem u radu saveta fakulteta;
- praćenje rada nastavno-naučnih veća;
- učešćem u izborima za studenta prodekana predlaganjem svog kandidata.
III UNUTAR POSTOJEĆIH ZAKONSKIH OKVIRA
Učinak rada studentskih predstavnika, odnosno studentskih organizacija bitno je zavistan od zakonskih okvira kojima je određen. Važeći Zakon o univerzitetu iz 2002. godine garantuje studentima učešće u organima upravljanja VŠU i predviđa postojanje studentskog parlamenta na nivou fakulteta i univerziteta, kao i studentske konferencije na nacionalnom nivou. Međutim, nadležnosti i bliža struktura studentskog parlamenta, kao i jasne obaveze VŠU prema njemu nisu uređene ovim zakonom. Unapred se računalo da će predočeni nedostatak biti nadomešten odredbama Zakona o studentskom organizovanju, čiji je prednacrt 2003. godine sačinila studentska radna grupa sastavljena od predstavnika SSB-a, SUS-a i Veća studenata prodekana Univerziteta u Beogradu. Nažalost, ovaj tekst do danas nije postao zakonski akt.
S druge strane, autonomija univerziteta, prema postojećem Zakonu o univerzitetu, u praksi se realizuje kao autonomija fakulteta, koji su u svom radu nezavisni i od rektorata. Na taj način fakultetima je ostavljeno pravo i odgovornost da se, u zakonskim okvirima, samostalno staraju o kvalitetu i relevantnosti nastave koju organizuju, o efikasnosti studija, o iznosu školarine i drugih naknada koje uplaćuju studenti, o ukupnom položaju studenata, o tempu reforme i svim drugim bitnim aspektima rada VŠU.
IV POSLEDICE ZAKONSKIH OKVIRA
Pravni vakuum koji se otvara aktuelnom zakonskom regulativom stvorio je sledeće negativne posledice:
- ne pruža dovoljne uslove za formiranje nezavisnog i funkcionalnog studentskog parlamenta, zbog čega je ovaj i osnovan na samo nekoliko fakulteta u celoj Srbiji;
- u odsustvu studentskog parlamenta predstavnike studenata u organima upravljanja VŠU ne biraju studenti, već nastavno-naučno veće;
- nadležnosti predstavnika studenata su bliže određena statutima VŠU na čiju izradu studenti nisu mogli da utiču drugačije nego apelima statutarnim komisijama VŠU;
- studenti prodekani u značajnom broju slučajeva imaju vrlo ograničen uvid u aktivnosti ostatka dekanskog kolegijuma, na čije odluke takođe mogu da utiču jedino apelima;
- stručni organi VŠU nemaju obavezu da uključuju studente u punopravan rad svojih tela;
- studentski predstavnici na VŠU najčešće ne mogu da utiču na odluke o pitanjima od važnosti za studente, niti postoji „viša instanca“ na koju bi se mogli pozvati;
- u nedostatku instrumenata za konvencionalno ostvarivanje svojih interesa, studenti su proteklih godina često pribegavali nekonvencionalnim sredstvima pritiska kao što su studentski protesti.
V NOVI ZAKON
Pored predočenih formalnih smetnji, potrebno je istaći da se akademska sredina ubrzanim korakom oslobađa ustaljenog i konzervativnog pristupa studentskoj participaciji. Jedan od primera za to je sve češći pohvalan stav prema trudu i doprinosu studentskih radnih grupa u koncipiranju novih zakonskih rešenja.
Kada je u pitanju oblast studentskog organizovanja, prema jednom od mogućih rešenja problema nezavisnosti studentskog parlamenta, zakonom se jasno moraju odrediti njegova: nadležnost, struktura, odnos prema drugim organima VŠU i materijalno-finansijska samostalnost.
Ovako koncipiran, novi zakon bi trebalo da prevaziđe nedostatke postojećih okvira i formalno omogući uistinu samostalno, samoodgovorno i kritičko delanje studenata.
LITERATURA
[1] Karl Jaspers, Die Idee der Universität, Springer-Verlag, Berlin, 1946.
[2] Prague Communiqué, 2001.
[3] Berlin Communiqué, 2003.
Abstract: STUDENT PARTICIPATION IN HIGHER EDUCATION REFORM
One of main objectives of Student Alliance of Belgrade (SAB) is implemmentation of Bologna Process. SAB conductes its activities by providing the following: 1) defining students interest in all main aspects of the reform; 2) analyzing current level of recognition of student’s rights and interests by conducting surveys and founding students working groups; 3) providing protection of rights and interests of students at three levels – national level, university level and faculty level. So far, SAB participates in shaping the Law on Student Organizing and the Law on Higher Education, and has a representative at the Bologna Follow-up Commission. Through its representatives SAB also participates in governments of University of Belgrade and its faculties. Although current Law on University does not recognize students as full partners in governing the higher education, it is expected that the new law should bring significant improvements.
Srećko Šekeljić
